• Podsłuch w postępowaniu podatkowym – nowe zasady
Artykuł:

Podsłuch w postępowaniu podatkowym – nowe zasady

22 maja 2019

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że do obowiązków organów podatkowych należy nie tylko weryfikacja legalności zdobycia, ale również prawidłowości wykorzystania podsłuchów pozyskanych wynikiem technik operacyjnych służb, znajdujących zastosowanie w postępowaniu karnym lub karnoskarbowym, a które są następnie dowodami w następczym postępowaniu podatkowym.

Stanowisko orzecznictwa

Do tej pory linia orzecznicza Najwyższego Sądu Administracyjnego była oparta o dosłowne brzmienie artykułu 181 Ordynacji Podatkowej w związku z art. 180 tej ustawy. Przepisy te stanowią otwarty katalog dowodów, z których dopuszczalne jest wywodzenie okoliczności na potrzeby postępowania podatkowego. Znajdują się tam nie tylko dokumenty i zeznania świadków, ale też transkrypcje z podsłuchanych rozmów i pochodne dokumenty powstałe na ich podstawie, takie jak notatki i opracowania. Wszystkie mogą zostać wykorzystane jako materiał dowodowy w postępowaniu podatkowym - tak długo jak nie są sprzeczne z prawem. ( Patrz: wyrok NSA z dnia 6 lutego 2007 r., I FSK 400/06, wyroki NSA z dnia 24 czerwca 2009 r., I FSK 645/08 i I FSK 646/08). W praktyce oznacza to że wszystko, co nie jest wprost zakazane w ustawie może być dowodem w postępowaniu. Praktyką organów podatkowych było zatem użyczanie materiału dowodowego z innych postępowań i rozstrzyganie o obowiązkach podatkowych oskarżonych na tej podstawie.

Nagrania z podsłuchów do tej pory nie musiałby być udostępniane organom prowadzącym postępowanie podatkowe. Wystarczyła pisemna transkrypcja nagrań lub nawet notatka sporządzona na ich podstawie. Zarówno transkrypcje jak i nagrania korzystały z domniemania legalności, znaczącym tyle, że skoro organ zlecający wykonanie podsłuchu działa ze swojej natury w granicach prawa, tj. w oparciu o już udzieloną zgodę sądu powszechnego na wykorzystanie podobnej techniki operacyjnej, to nie ma konieczności powtórnej kontroli legalności. Innymi słowy organ podatkowy mógł bezkrytycznie przyjmować i wykorzystywać materiał dowodowy od służb celem przeprowadzenia postepowania.

Najwyraźniej domniemanie to zaznaczyło się w wyroku NSA z dnia 8 września 2009 w sprawie o sygn. akt I FSK 754/08, w którym to NSA uchylił orzeczenie łódzkiego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, nakładające na organy podatkowe obowiązek zbadania, czy spełnione zostały niezbędne przesłanki udzielenia zgody na skorzystanie z podsłuchu. Rozumowanie jakie wówczas przedstawił łódzki WSA nie miało jeszcze poparcia w linii orzeczniczej NSA.  

Linia orzecznicza a nowe prawo unijne

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w zaskarżonym wyroku z dnia 21 czerwca 2017 roku stwierdził, że dotychczasowy pogląd musi zostać zrewidowany z racji na aktualne orzecznictwo unijnych sądów, a konkretnie wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C419/14 z grudnia 2015 roku oraz sprawie C310/16 z 17 stycznia 2019 r.

Z przytoczonego przez wrocławski WSA orzecznictwa unijnego wywieść należy, że z racji na szczególne przywiązanie Unii do zasad praworządności, legalności i prawa do obrony w działaniach administracji, organy podatkowe w postępowaniach administracyjnych zobowiązane są do kontroli formalnej dowodów przedstawianych w sprawie, jeśli są to materiały pozyskane bez wiedzy strony w wyniku technik operacyjnych przechwytujących przekazy telekomunikacyjne.

W swoim wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał również oceny postępowania administracyjnego w kontekście niepełnych transkrypcji nagrań wykorzystanych w tym postępowaniu. Posługując się analogią do postępowania karnego, wrocławski WSA uznał że odsłuchanie nagrań na rozprawie nie jest obowiązkowe, jednak nagrania te powinny znaleźć się w dyspozycji organu, który może zechcieć je zbadać. Jedynie wtedy transkrypcja użyta jako środek dowodowy w sprawie nie narusza prawa do obrony i pozwala ustosunkować się stronie do treści materiału.

Obowiązek, nie domniemanie

W prawie polskim kontrola przesłanek zastosowania podsłuchu nie leży w obowiązku organu administracyjnego. Zgodnie z art. 27 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i przepisami postępowania karnego to do sądu powszechnego należy wydanie zgody jak i kontrola przeprowadzenia podsłuchu.

Jednak zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, pojawienie się orzecznictwa unijnego o takiej treści wymusza zmianę dotychczasowej linii orzeczniczej. Artykuł 180, deklarujący że wszystko co nie jest niezgodne z prawem może w postępowaniu podatkowym stanowić dowód interpretować należy teraz nie wyłącznie jako przesłankę dopuszczalności dowodu pozyskanego przez służby, ale też jako dodatkowy obowiązek kontroli legalności zdobytego materiału przez organy podatkowe, następczo w stosunku do sądu powszechnego. Naczelny Sąd Administracyjny przychylił się także do poglądu wrocławskiego WSA o konieczności znalezienia się nagrań w dyspozycji organu, znajdując odzwierciedlenie tego rozumowania w artykułach 122 i 187 ordynacji podatkowej, stanowiących o obowiązku dokładnego i wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego przez organ. 

Wyprowadzony z nowego poglądu NSA obowiązek organu do przeprowadzenia kontroli obala zatem domniemanie legalności materiału zebranego w innych postępowaniach i organ każdorazowo musi wystosować zapytanie do sądu o okoliczności wyrażenia zgody na przeprowadzenie podsłuchu. W praktyce osoby podejrzewające, że wobec nich podsłuch zastosowano z naruszeniem obowiązujących przepisów prawa, mogą powołać się na ten fakt również w postępowaniu przed organem podatkowym, dopilnować przeprowadzenia kontroli i potencjalnie zniweczyć wykorzystanie takiego materiału przeciw nim.