• Niedozwolone klauzule umowne stosowane przez biura podróży
Artykuł:

Niedozwolone klauzule umowne stosowane przez biura podróży

30 lipca 2019

Kevin Foglar , Stażysta |

Wykupienie wczasów za pośrednictwem biura podróży jest o wiele szybsze, prostsze oraz wygodniejsze, niż planowanie podróży we własnym zakresie. Zawsze istnieje jednak ryzyko, że wykupione przez nas wczasy będą różniły się od tych, które były przedstawione w przyjętej przez nas ofercie – czy to z powodu działań samego biura podróży, osób trzecich (takich jak linie lotnicze lub hotel), czy też z powodu siły wyższej. Aby uchronić się przed wspomnianym ryzykiem biura podróży za pomocą różnych klauzul umownych usiłują ograniczać, czy nawet wyłączać swoją odpowiedzialność za nienależyte wykonanie swoich zobowiązań. Należy jednak pamiętać, że nie wszystko, co biura podróży zamieszczają w swoich umowach jest wiążące.

Analiza niedozwolonych klauzul umownych, dokonana w ramach niniejszego artykułu, dotyczy umów konsumenckich, tj. umów, w których podmiotem zawierającym umowę z biurem podróży jest osoba fizyczna niedziałająca w celu bezpośrednio związanym z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Poniższa analiza nie będzie więc dotyczyła przykładowo sytuacji, w której przedsiębiorca, działając w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, wykupuje wycieczkę dla siebie i/lub dla swoich pracowników w celach integracyjnych.

Określenie ceny

Cena imprezy turystycznej ma charakter ryczałtowy. Z powyższego wynika, że cena powinna obejmować całość kosztów związanych z daną imprezą turystyczną, takich jak opłaty wizowe czy podatki. Cena podana w ofercie jest wiążąca dla biura. Z chwilą przyjęcia oferty cena może zostać zmieniona tylko w przypadku łącznego spełnienia dwóch warunków: po pierwsze, jeśli biuro zastrzegło sobie prawo do zmiany ceny w umowie, a po drugie, tylko w razie wystąpienia wskazanych w ustawie z dnia 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych (zwana dalej „Ustawą”) okoliczności (zmiana kosztów przewozów pasażerskich spowodowana zmianą cen paliwa, zmiana wysokości podatków, zmiana kursów walut). W każdym jednak wypadku cena nie może być podwyższona w okresie 20 dni przed datą rozpoczęcia imprezy turystycznej. Ponadto, w razie podwyższenia ceny o ponad 8%, klient jest uprawniony do odstąpienia od umowy za zwrotem wszystkich wniesionych wpłat i bez obowiązku wniesienia opłaty za odstąpienie.

Podobnie biuro podróży nie może w umowie przewidzieć możliwości zmiany ceny z powodu nieprzewidzialnych działań swoich kontrahentów (np. hotelu, przewoźników, właścicieli atrakcji). Wynika to z faktu, iż biuro podróży odpowiada jak za własne działania za działania podmiotów, za pomocą których wykonuje swoje zobowiązania, wobec czego ponosi pełną odpowiedzialność za całość oferowanych usług. Takie postanowienie umowne wykraczałoby również poza zakres okoliczności ustawowych uzasadniających zmianę cen.

Niedozwolone będą więc m.in. postanowienia umowne uprawniające biuro do podwyższenia ceny z przyczyn innych niż wymienione w ustawie, ograniczające lub wyłączające uprawnienie klienta do odstąpienia od umowy w przypadku podwyższenia ceny powyżej 8%, skracające termin, w którym biuro jest uprawnione do dokonania zmiany ceny, oraz nakładające na klienta obowiązek zapłacenia kar umownych lub uprawniające biuro do zachowania części czy całości wpłaconych kwot w razie odstąpienia klienta od umowy.

Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności za nienależyte wykonanie umowy

Często zdarza się, że biura podróży usiłują za pomocą klauzul umownych uregulować kwestię swojej odpowiedzialności w sposób odbiegający od przepisów Ustawy. Należy pamiętać, że Ustawa przewiduje tylko trzy przypadki, w których klientowi nie przysługuje odszkodowanie lub zadośćuczynienie za występujące niezgodności (rozumiane, według Ustawy, jako niewykonanie lub nienależyte wykonanie usług turystycznych objętych imprezą turystyczną):

1) winę za niezgodność ponosi podróżny,

2) winę za niezgodność ponosi osoba trzecia, niezwiązana z wykonywaniem usług turystycznych objętych umową o udział w imprezie turystycznej, a niezgodności nie dało się przewidzieć lub uniknąć,

3) niezgodność została spowodowana nieuniknionymi i nadzwyczajnymi okolicznościami,

pod warunkiem, że biuro udowodni, że któraś z tych okoliczności wystąpiła.

Z powyższego wynika, że niedozwolone będą wszelkie klauzule ograniczające odpowiedzialność biura powołujące się na okoliczności inne, niż wskazane powyżej. Biuro nie może w szczególności wyłączyć swojej odpowiedzialności za działania osób trzecich, za pomocą których wykonuje swoje zobowiązania, gdyż, jak już wspomniano, biuro odpowiada za działania takich podmiotów jak za własne. W praktyce takie klauzule dotyczą często przypadków, gdy warunki zapewnionego noclegu różnią się od zapewnień zawartych w przyjętej przez klienta ofercie (np. brak klimatyzacji, mniejsza powierzchnia pokoju, nieczynny basen).

Podobnie, gdy biuro jest zmuszone zmienić główne właściwości usługi turystycznej, np. miejsce pobytu, trasę i czas trwania imprezy, rodzaj, klasę, kategorię lub charakter środka transportu, a także informacje dotyczące przejazdów, w szczególności czas i miejsce wyjazdów, położenie, rodzaj i kategorię obiektu zakwaterowania, liczbę i rodzaj posiłków, szczegółowy program zwiedzania, wycieczki lub inne usługi uwzględnione w cenie imprezy turystycznej, to w takim wypadku na biurze ciąży obowiązek poinformowania klienta o powyższych zmianach. Klient może zaakceptować nowe warunki umowy, albo m.in. żądać obniżenia ceny imprezy lub odstąpić od umowy za zwrotem wszystkich poniesionych wpłat.

Zdarzają się również klauzule naruszające termin przypisany biurom podróży do rozwiązania umowy w przypadku niezgłoszenia się minimalnej liczby uczestników imprezy turystycznej. Zgodnie z przepisami Ustawy, biuro może w takim wypadku rozwiązać umowę (za zwrotem wszystkich wpłat), lecz nie później niż na:

a) 20 dni przed rozpoczęciem imprezy turystycznej trwającej ponad 6 dni,

b) 7 dni przed rozpoczęciem imprezy turystycznej trwającej 2-6 dni,

c) 48 godzin przed rozpoczęciem imprezy turystycznej trwającej krócej niż 2 dni.

Umowne skrócenie powyższych terminów stanowić będzie niedozwoloną klauzulę umowną.

Skutek uznania klauzuli za niedozwoloną

Zgodnie z art. 42 ust. 6 Ustawy, postanowienia umów zmierzające do wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności określonej w Ustawie są nieważne. W miejsce nieważnych klauzul stosuje się odpowiednie przepisy prawa, w szczególności wspomnianej Ustawy.  Nieważność ta jest stwierdzana na mocy decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta. Należy jednak zaznaczyć, iż klient biura podróży może dochodzić swoich roszczeń przed sądem powszechnym bez wcześniejszego wyczerpywania drogi administracyjnej przed UOKIK. Decyzja Prezesa UOKIK ma bowiem charakter deklaratoryjny, czyli nie „unieważnia” danej klauzuli, tylko stwierdza, że była ona od początku sprzeczna z prawem, w związku z czym traktuje się ją tak, jakby nigdy nie istniała.

Prezes Urzędu może również nałożyć na biuro karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% obrotu osiągniętego w roku obrotowym poprzedzającym rok nałożenia kary.

W przypadku nienależytego wykonania umowy przez biuro podróży, podróżny jest uprawniony do dochodzenia odszkodowania równego wszelkim poniesionym stratom. Co więcej, orzecznictwo uznaje, że tzw. zmarnowany urlop, rozumiany przykładowo jako stres spowodowany niezgodnością wycieczki z umową, stanowi podstawę do dochodzenia zadośćuczynienia za krzywdę psychiczną doznaną w wyniku nienależytego wykonania umowy (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. III CZP 79/10).

Podsumowanie

Katalog wszystkich niedozwolonych klauzul umownych jest bardzo szeroki – według stanu z dnia 30 lipca 2019 r. rejestr klauzul niedozwolonych dotyczących samej turystyki liczy 1126 pozycji. Co ważne, obecnie do rejestru trafiają klauzule tylko w tych sprawach, w których wniesiono pozwy do SOKiK przed 17.04.2016 r. Rozstrzygnięcia w sprawach wszczętych po powyższej dacie publikowane są w bazie decyzji na stronie internetowej Urzędu.

Z powodu znacznej objętości rejestru nie jest możliwe szczegółowe opisanie wszystkich możliwych do zaistnienia sytuacji. Warto jednak zapamiętać przedstawioną wyżej specyfikę umów konsumenckich aby móc pewniej obchodzić się z tymi typu umowami oraz wiedzieć w jaki sposób, w razie potrzeby, bronić swoich praw.