W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Sąd powinien z urzędu badać abuzywność porozumienia wekslowego – wyrok TSUE
Artykuł:

Sąd powinien z urzędu badać abuzywność porozumienia wekslowego – wyrok TSUE

27 grudnia 2019

Mariusz Baran , Radca Prawny, Doktor Nauk Prawnych |

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2019 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej udzielił odpowiedzi na pytania prejudycjalne skierowane przez Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi-Południe w Warszawie i Sąd Okręgowy w Opolu. Oba sądy krajowe rozpatrywały sprawy z powództwa Profi Credit Polska S.A. przeciwko kredytobiorcom będącym konsumentami. W każdej ze spraw rozpatrywanych przez sądy polskie zabezpieczeniem pożyczki był weksel in blanco – weksel, w którego treści nie określono jaką kwotę ma zapłacić dłużnik. Kwota ta miała być wpisana przez kredytodawcę w przypadku, gdyby kredytobiorca nie spłacił kredytu w terminie.

Sądy powzięły wątpliwość co do tego czy stosowanie zabezpieczeń w postaci weksla in blanco w umowach z konsumentami w ogóle jest dopuszczalne w świetle unijnych przepisów chroniących konsumenta. Sądy zastanawiały się również czy rozpatrując sprawy wszczęte na podstawie weksla uzupełnionego przez kredytodawcę przez wpisanie odpowiedniej kwoty powinny z urzędu badać, czy umowa, na podstawie której konsument wystawił weksel, a przedsiębiorca go uzupełnił, nie zawiera postanowień niedozwolonych.

Trybunał Sprawiedliwości nie przesądził jednoznacznie, że postanowienie zobowiązujące konsumenta do wystawienia weksla in blanco jest niedozwolone. Uznał jednak, że sąd rozpatrujący sprawę wszczętą na podstawie takiego weksla powinien z urzędu badać, czy postanowienie, na podstawie którego weksel został wystawiony jest niedozwolone.

Weksel in blanco – wygoda wierzyciela, ryzyko dłużnika

Weksel własny jest papierem wartościowym zawierającym m.in. oświadczenie dłużnika, że zapłaci określoną kwotę pieniędzy. Uzyskanie tego rodzaju dokumentu jest stosunkowo proste i znacząco ułatwia dochodzenie wierzytelności przeciwko wystawcy weksla. Dlatego weksel in blanco jest dość często stosowany jako zabezpieczenie wykonania umów kredytu bankowego lub leasingu. Na jego popularność wpłynęło również pozbawienie banków możliwości wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych. Sposób wypełnienia weksla zazwyczaj określa się w porozumieniach wekslowych, które mogą mieć formę odrębnej umowy, ale mogą być też częścią umowy, z której wynika zabezpieczone zobowiązanie, np. umowy kredytu. W porozumieniu tym określa się zazwyczaj maksymalną kwotę, jaką wierzyciel może uzupełnić weksel in blanco. Wystawienie weksla kreuje jednak nowy stosunek prawny, oderwany od stosunku umownego. W przypadku dochodzenia roszczeń przed sądem, podstawą roszczeń wierzyciela będzie weksel, nie umowa.

Wystawienie weksla daje wierzycielowi szczególne uprawnienie – umożliwia wszczęcie postępowania nakazowego. Zgodnie z art. 485 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej – k.p.c.), jeżeli powód dołączy do pozwu należycie wypełniony weksel, którego prawdziwość i treść nie budzą wątpliwości, a z treści weksla i dołączonych do niego dokumentów wynika, że powód jest uprawniony do otrzymania przyrzeczonej w wekslu kwoty, sąd może wydać nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, w którym zasądzi żądaną przez powoda kwotę. Jeżeli pozwany w ciągu czternastu dni od otrzymania nakazu nie złoży zarzutów, w których zakwestionuje zasadność żądania, nakaz uprawomocni się i będzie wywierał takie skutki jak prawomocny wyrok sądowy.

Nawet nieprawomocny nakaz zapłaty daje wierzycielowi istotne uprawnienia. Zgodnie z art. 492 § 1 zd. 1 k.p.c., nakaz zapłaty stanowi tytuł zabezpieczenia z chwilą jego wydania. Oznacza to, że powód może wystąpić do komornika o podjęcie czynności w celu zabezpieczenia zasądzonego roszczenia tuż po wydaniu nakazu. Taką czynnością może być na przykład zajęcie środków na rachunku bankowym pozwanego albo ustanowienie hipoteki przymusowej na jego nieruchomości.

Możliwość uzyskania orzeczenia sądowego wyłącznie na podstawie treści weksla umożliwia wierzycielom znacznie szybsze i łatwiejsze dochodzenie należności. Stwarza jednak ryzyko, że nakazy zapłaty będą wydawane na podstawie weksli wypełnionych niezgodnie z porozumieniem wekslowym lub wystawione na podstawie nieważnej lub zawierającej abuzywne postanowienia umowy. Dotąd tego rodzaju okoliczności uwzględniane były tylko na zarzut pozwanego. Sąd nie miał prawa badać ich z urzędu, przed wydaniem nakazu.

Koniec automatyzmu – konsument chroniony nawet w postępowaniu nakazowym

Powyższe okoliczności wzbudziły wątpliwości sądów co do tego, czy stosowanie zabezpieczenia w postaci weksla in blanco jest dopuszczalne w świetle przepisów o ochronie konsumenta. Zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 Kodeksu cywilnego, postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Postanowienia zawarte w umowach z konsumentami mogą być uznane za niedozwolone, jeżeli wprowadzają między stronami – przedsiębiorcą i konsumentem – znaczącą nierównowagę praw i obowiązków na niekorzyść konsumenta.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE utrwalił się pogląd, zgodnie z którym, sądy powinny z urzędu brać pod uwagę, że postanowienie umowne jest niedozwolone, a więc nie powinno wywierać skutków w sferze praw i obowiązków konsumenta. Problemem w omawianej sprawie było jednak to, że Profi Credit Polska S.A. nie dołączał do pozwu umów, na podstawie których weksle zostały wystawione, co znacznie utrudniało badanie treści postanowień umownych dotyczących wystawienia i wypełnienia weksla. Co prawda, w postępowaniu cywilnym sąd może zwrócić się do strony o przedłożenie określonego dokumentu będącego dowodem w sprawie, jednak co do zasady nakaz zapłaty może być wydany tylko na podstawie dokumentów dołączonych do pozwu.

Zdaniem Trybunału Sprawiedliwości postanowienia umowne zobowiązujące konsumenta do wystawienia weksla in blanco niekoniecznie muszą być uznane za postanowienia niedozwolone. Z uwagi jednak na istotne ryzyko jakie niesie dla konsumenta wystawienie weksla, sąd powinien z urzędu zbadać, czy postanowienia umowne dotyczące tego rodzaju zabezpieczenia nie kształtują sytuacji konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i nie naruszają jego interesów w sposób rażący. Dla oceny postanowień zobowiązujących konsumenta do wystawienia weksla i uprawniających przedsiębiorcę do jego wypełnienia znaczenie może mieć na przykład to, czy te postanowienia zostały sformułowane w sposób przejrzysty, czy prawo do wypełnienia weksla zostało uzależnione od obiektywnych, sprawdzalnych warunków, czy przedsiębiorcy pozostawiono w tej kwestii pełną swobodę. Nie bez znaczenia będzie też sposób naliczania opłat, których zapłatę weksel in blanco miałby zabezpieczać. Jeżeli umowy nie przedłożono, sąd powinien zwrócić się do przedsiębiorcy o jej dostarczenie.

Co to oznacza dla przedsiębiorców?

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości z jednej strony znacznie ogranicza ryzyko, jakie wiąże się dla konsumenta z wystawieniem weksla, z drugiej – podwyższa wymogi staranności, jakiej musi dochować przedsiębiorca chcący zabezpieczyć roszczenie wynikające z umowy z konsumentem. Przedsiębiorcy będą musieli zapewnić, by porozumienia wekslowe nie zawierały postanowień, które wprowadzają rażącą nierównowagę praw i obowiązków stron na niekorzyść konsumenta. Na etapie dochodzenia roszczeń przed sądem konieczne będzie przedłożenie umowy wraz z pozwem, aby wykazać, że weksel in blanco nie został wystawiony na podstawie niedozwolonego postanowienia.

Sygnatura sprawy: C-419/18