• Szansa na podważenie decyzji „karuzelowych”
Artykuł:

Szansa na podważenie decyzji „karuzelowych”

24 listopada 2019

16 października 2019 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał istotny wyrok w sprawie węgierskiej spółki Glencore Agriculture Hungary Kft, której prawo do odliczenia VAT zostało zakwestionowane przez węgierskie organy podatkowe z uwagi na zarzut świadomego udziału w oszustwie podatkowym.

Węgierski sąd administracyjny rozpatrujący skargę spółki na wspomniane rozstrzygnięcia organów podatkowych powziął wątpliwość co do zgodności przepisów węgierskich z wynikającymi z dyrektywy unijnej w sprawie systemu VAT oraz Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej prawem do odliczenia podatku oraz zasady poszanowania prawa do obrony.

Wątpliwości sądu budziły postanowienia węgierskiej ordynacji podatkowej, zgodnie z którymi w ramach kontroli stron transakcji gospodarczej organ podatkowy nie może zakwalifikować tego samego stosunku prawnego objętego kontrolą w odmienny sposób w odniesieniu do poszczególnych jej uczestników, jeżeli stosunek ten był już uprzednio przedmiotem takiej kwalifikacji. Chodzi tu o zasadę związania organu podatkowego ustaleniami poczynionymi wcześniej w stosunku do kontrahenta kontrolowanego podmiotu.

Dylemat sądu wynikał również z braku możliwości sprawdzenia przez ten sąd zgodności z prawem decyzji wydanych wobec kontrahentów podmiotu wnoszącego skargę, co wynika z przewidzianych przepisami granic kontroli sądowej.

Można wykorzystać dowody z innych postępowań, lecz nie bez ograniczeń

W odpowiedzi na zadane przez sąd węgierski pytania prejudycjalne Trybunał orzekł, że wyrażone w prawie unijnym zasady nie sprzeciwiają się co do zasady rozwiązaniom prawnym lub praktyce państwa członkowskiego, zgodnie z którymi w trakcie weryfikacji wykonanego przez podatnika prawa do odliczenia VAT organ podatkowy jest związany ustaleniami faktycznymi i kwalifikacjami prawnymi dokonanymi już przez siebie w ramach powiązanych postępowań administracyjnych wszczętych przeciwko dostawcom podatnika, na których zostały oparte ostateczne decyzje stwierdzające istnienie oszustwa popełnionego przez tych dostawców.

Trybunał zastrzegł jednak pewne warunki uznania takich regulacji i praktyk za zgodne z prawem unijnym.

Po pierwsze, organ podatkowy nie może zostać zwolniony z obowiązku zapoznania podatnika z dowodami, w tym z dowodami pochodzącymi z owych powiązanych postępowań, na podstawie których zamierza on wydać decyzję. Podatnik nie może również zostać pozbawiony prawa do skutecznego zakwestionowania tych ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnych.

Po drugie, podatnik musi w trakcie postępowania mieć zapewniony dostęp do wszystkich dowodów zebranych w trakcie powiązanych postępowań administracyjnych lub w jakimkolwiek innym postępowaniu, stanowiących podstawę wydania decyzji. Trybunał dopuścił w tym zakresie odstępstwa od tej reguły uzasadnione celami leżącymi w interesie ogólnym (takimi jak ochrona prywatności i danych osobowych lub tajemnicy zawodowej osób trzecich).

Po trzecie, sąd rozpoznający skargę na decyzję powinien mieć możliwość dokonania kontroli zgodności z prawem uzyskania i wykorzystania dowodów i ustaleń, które mają decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia skargi, dokonanych w decyzjach administracyjnych wydanych względem kontrahentów podatnika.

Wyrok TSUE a sprawy polskie

Przepisy podatkowe obowiązujące w Polsce nie zawierają podobnych do węgierskich rozwiązań w zakresie związania organów podatkowych ustaleniami faktycznymi lub kwalifikacjami prawnymi dokonanymi raz w odniesieniu do jednej ze stron transakcji.

Polskie organy podatkowe wykorzystują jednak w prowadzonych postępowaniach decyzje wydane w sprawach kontrahentów podatników (lub kontrahentów tych kontrahentów, itd.), a także zgromadzony w sprawach dotyczących takich podmiotów trzecich materiał dowodowy.

Co do zasady działanie takie znajduje oparcie w przepisach polskiej Ordynacji podatkowej - sądy administracyjne podkreślają ponadto, że w postępowaniu podatkowym nie obowiązuje zasada bezpośredniego przeprowadzania dowodów (jak ma to miejsce w procedurach sądowych), zatem stan faktyczny sprawy może zostać ustalony na podstawie dowodów przeprowadzonych przez inny organ.

Niemniej jednak w praktyce podatnicy niejednokrotnie konfrontowani są z zarzutami świadomego udziału w oszustwie podatkowym, wysuwanymi wyłącznie na podstawie wysoce wątpliwych lub nieweryfikowalnych ustaleń dokonanych w odniesieniu do podmiotów trzecich.

Polskie organy podatkowe powołując się na tajemnicę skarbową czy ochronę danych osobowych często wyłączają z akt postępowań całe fragmenty obszernych dokumentów, co nie pozwala na merytoryczne ustosunkowanie się do poprawności dokonanych ustaleń faktycznych.

Nawet w sytuacjach, gdy „zaimportowany” do toczącego się postępowania materiał z innych postępowań nie został w żaden sposób „okrojony”, zapewnienie podatnikowi czynnego udziału w postępowaniu, a tym samym ochrony jego praw może niekiedy budzić wątpliwości.

Jest tak zwłaszcza w przypadkach, gdy nabywca rzeczywiście istniejącego towaru spotyka się z zarzutami dotyczącymi nieprawidłowości występującymi na wcześniejszych etapach łańcucha dostaw, których miały dopuszczać się podmioty, z którymi podatnik nie miał żadnej styczności.

W takich sytuacjach uprawnienia podatnika do zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym i złożenia dodatkowych wniosków dowodowych wyłącznie pozornie zapewniają możliwość ochrony jego praw. Podatnik nieznający całokształtu okoliczności faktycznych dotyczących podmiotów trzecich nie jest w stanie składać przydatnych wniosków dowodowych w tym zakresie.

Spotykaną w praktyce sytuacją jest również opieranie decyzji podatkowych o ustalenia faktyczne dokonane wobec podmiotów trzecich, które przez ich bierne zachowanie w toku dotyczących ich postępowań lub brak profesjonalnej pomocy prawnej stały się adresatami niekorzystnych decyzji w sposób niezasłużony.

Podatnicy nie są zwykle w stanie w żaden sposób „naprawić” negatywnych skutków wynikłych na skutek wcześniejszych zaniedbań, ponosząc jednocześnie ich prawne konsekwencje.

Co w praktyce wynika z wyroku Trybunału?

W komentowanym wyroku określono istotne elementy prawa podatników do obrony w kontekście spraw dotyczących oszustw podatkowych, wynikające z prawa unijnego.

Oddziaływanie wyroku na polski porządek prawny i praktykę będzie polegać przede wszystkim na zwróceniu uwagi polskim organom podatkowym na konieczność zachowania pewnych minimalnych standardów rzetelnego postępowania.

W wielu przypadkach wyrok Trybunału może również stanowić podstawę wniosku o wznowienie postępowania podatkowego zakończonego ostateczną decyzją – adresaci takich decyzji będą mogli złożyć taki wniosek w terminie miesiąca od dnia publikacji sentencji orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej (publikacja wyroku jeszcze nie nastąpiła).

Należy również oczekiwać wpływu wyroku na orzecznictwo polskich sądów administracyjnych w sprawach dotyczących oszustw podatkowych.