• Łatwiejsza sukcesja przedsiębiorstw – nowe przepisy już obowiązują
Artykuł:

Łatwiejsza sukcesja przedsiębiorstw – nowe przepisy już obowiązują

30 stycznia 2020

1 stycznia 2020 r. weszło w życie większość postanowień Ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych. Uchwalenie tych przepisów stanowi realizację wdrażanego przez Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii „pakietu przyjazne państwo”. Jednym z obszarów w jakim wdrożono nowe zasady jest problematyka sukcesji przedsiębiorstw. Dotychczas uczestnicy obrotu gospodarczego napotykali szereg trudności związanych z realizacją planów przekazania „sterowania” biznesem swoim następcom. Nowy pakiet regulacyjny miał za zadanie między innymi zmniejszyć uciążliwości  towarzyszące przedsiębiorcom planującym sukcesję.

Pierwszą istotną zmianą jest wprowadzenie do kodeksu cywilnego nowej kategorii przedmiotu zapisu windykacyjnego, jaką jest ogół praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Pozwoli to rozwiać dotychczasowe wątpliwości występujące w doktrynie związane z kwestią dopuszczalności zbywalności ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Będzie to stanowiło znaczące ułatwienie zwłaszcza dla firm rodzinnych, które bardzo często przybierają prawną formę spółek osobowych z uwagi na ich prostotę funkcjonowania.

Przedsiębiorca będący wspólnikiem spółki osobowej (np. spółki jawnej lub komandytowej) będzie mógł zatem wskazać w testamencie sporządzanym w formie aktu notarialnego konkretną osobę, która z chwilą jego śmierci uzyska status wspólnika spółki. Pozwoli to na przyspieszenie procesu uzyskania przez taką osobę realnego wpływu na prowadzenie biznesu, bez konieczności oczekiwania na rezultaty postępowania spadkowego. Należy jednak pamiętać, że nowe rozwiązanie legislacyjne nie zadziała „automatycznie” we wszystkich przypadkach – aby z niego skorzystać niezbędne będzie dokonanie stosownych zmian w umowie spółki, jeśli nie przewiduje ona możliwości wstąpienia do spółki spadkobierców zmarłego wspólnika, lub jeśli nie wyłącza ona konieczności uzyskania na to zgody pozostałych wspólników.

Kolejne ułatwienia wynikają ze zmian wprowadzonych do ustawy o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Nowelizacja przewiduje możliwość przeniesienia praw z wszelkich decyzji administracyjnych związanych z działalnością przedsiębiorstwa również w przypadkach nabycia przedsiębiorstwa za życia jego właściciela, przez inne podmioty niż tzw. właściciele przedsiębiorstwa w spadku.

Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej zawierała już wcześniej regulacje pozwalające na przeniesienie decyzji administracyjnych na inne podmioty, jednak dotyczyły one wyłącznie sytuacji śmierci pierwotnego adresata decyzji (o przeniesienie decyzji administracyjnych mogli wnioskować wyłącznie tzw. właściciele przedsiębiorstwa w spadku, czy co do zasady spadkobiercy i zapisobiercy przedsiębiorcy oraz jego małżonek).

Nowelizacja „rozciągnęła” to rozwiązanie na przypadki nabycia przedsiębiorstwa od jego żyjącego właściciela przez podmioty posiadające status przedsiębiorcy.

Nabywcy przedsiębiorstwa mogą wnioskować o przeniesienie na nich decyzji administracyjnych, jeżeli do nabycia przedsiębiorstwa dochodzi bezpośrednio na podstawie umowy z przedsiębiorcą wykonującym we własnym imieniu działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG (a także na podstawie umowy z takim przedsiębiorcą i jego małżonkiem), lub przedsiębiorców będących wspólnikami spółki cywilnej.

Omawiane zmiany są zatem ukłonem ustawodawcy w stronę osób planujących sukcesję już za życia – z uwagi na fakt, że ustawa o zarządzie sukcesyjnym dotyczy teraz również tej problematyki, zmianie uległ jej tytuł („Ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw”).

W sferze zarządu sukcesyjnego przedsiębiorstwem osoby fizycznej wprowadzone zostało jeszcze jedno novum – instytucja tymczasowego przedstawiciela zmarłego małżonka przedsiębiorcy.

Jeżeli przedsiębiorca wpisany do CEIDG jest właścicielem przedsiębiorstwa wraz ze swoim małżonkiem niebędącym przedsiębiorcą, śmierć tego małżonka powodować może w praktyce utrudnienia w bieżącym funkcjonowaniu biznesu. Wynika to najczęściej z konieczności uzyskiwania zgód spadkobierców na rozporządzanie przedmiotami należącymi do spadku po zmarłym małżonku (spadek bardzo często obejmuje udział w całości przedsiębiorstwa prowadzonego przez żyjącego małżonka).

By ułatwić prowadzenie biznesu po śmierci małżonka ustawodawca wprowadził zatem instytucję tymczasowego przedstawiciela, podobną do instytucji zarządcy sukcesyjnego i wykonawcy testamentu.

Do powołania tymczasowego przedstawiciela stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące powoływania zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy. Tymczasowego przedstawiciela zmarłego małżonka przedsiębiorcy mogą zatem powołać: małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca ustawowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, spadkobierca testamentowy przedsiębiorcy, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis windykacyjny, jeżeli zgodnie z ogłoszonym testamentem przysługuje mu udział w przedsiębiorstwie w spadku.

Po potwierdzeniu praw do spadku (uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowaniu aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydaniu europejskiego poświadczenia spadkowego) tymczasowego przedstawiciela może powołać wyłącznie właściciel przedsiębiorstwa w spadku (małżonek-przedsiębiorca lub osoby wskazane w ww. postanowieniu, akcie poświadczenia dziedziczenia lub europejskim poświadczeniu spadkowym).

Zadaniem tymczasowego przedstawiciela jest wykonywanie praw z udziału zmarłego małżonka w przedsiębiorstwie, w szczególności zarządzanie majątkiem spadkowym w zakresie praw z udziału małżonka w przedsiębiorstwie, do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia kwestii dziedziczenia po zmarłym małżonku (tj. dokonania działu spadku po zmarłym małżonku lub nabycia udziału małżonka w przedsiębiorstwie w całości przez jedną osobę, albo uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia albo wydania europejskiego poświadczenia spadkowego, jeżeli jeden spadkobierca albo zapisobierca windykacyjny nabył udział małżonka przedsiębiorcy w przedsiębiorstwie w całości).

Z uwagi na to, że tymczasowy przedstawiciel zmarłego małżonka przedsiębiorcy pełni funkcje podobne do wykonawcy testamentu, ustanowienie przez zmarłego małżonka wykonawcy testamentu powodować będzie „zastąpienie” tymczasowego przedstawiciela wspomnianym wykonawcą testamentu. Nastąpi to z dniem ogłoszenia testamentu (tymczasowy przedstawiciel przestaje z tym dniem pełnić swoją funkcję „ustępując” wykonawcy testamentu).

Omówione usprawnienia dotyczące sukcesji stanowią zmiany w dobrym kierunku, choć z pewnością nie usuwają wszystkich barier utrudniających planowanie sukcesyjne przez polskich przedsiębiorców. Warto jednak z uwagą obserwować wszelkie przejawy aktywności ustawodawcy w tym obszarze.