W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • Koniec arbitralnego wszczynania postępowań karnoskarbowych. Uwagi na tle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2021 r., I FPS 1/21 – część I.
Artykuł:

Koniec arbitralnego wszczynania postępowań karnoskarbowych. Uwagi na tle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2021 r., I FPS 1/21 – część I.

23 czerwca 2021

Wiesław Łatała , Partner Zarządzający, Radca Prawny |
Tomasz Martiszek, Adwokat |

W ostatnim czasie zapadło rozstrzygnięcie w niezwykle kontrowersyjnej kwestii nadużywania przez organy podatkowe (będące jednocześnie finansowymi organami postępowania przygotowawczego w sprawach karnoskarbowych) przysługujących im kompetencji w celu obejścia przepisów o przedawnieniu zobowiązań podatkowych.

Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorstw wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego z wnioskiem o wydanie uchwały wyjaśniającej, sprowadzającej się do udzielenia odpowiedzi na pytanie: „Czy ocena wszczęcia postępowania karnego skarbowego z punktu widzenia wywołania wyłącznie skutku w postaci wydłużenia postępowania podatkowego poprzedzającego wydanie decyzji podatkowej i w celu nierozpoczęcia albo zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w rozumieniu art. 70 § 6 pkt 1 oraz art. 70c Ordynacji podatkowej mieści się w granicach sprawy sądowej kontroli legalności tej decyzji?”

Zgodnie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, z dniem wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, o którym podatnik został zawiadomiony, jeżeli podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia wiąże się z niewykonaniem tego zobowiązania.

Od wielu lat ze strony środowisk biznesowych i prawniczych podnoszone są głosy, że instytucja ta jest nadużywana poprzez wszczynanie całkowicie bezpodstawnych postępowań karnoskarbowych w celu możliwości wszczęcia postępowań podatkowych w ostatnich dniach przed przedawnieniem zobowiązań podatkowych.

Zastrzeżenia te wynikają z nieprzypadkowego wprowadzenia w 2010 r. do kodeksu karnego skarbowego art. 114a, stanowiącego dodatkową przesłankę zawieszenia postępowania karnego skarbowego, z uwagi na utrudnienie postępowania przed organami kontroli skarbowej i organami podatkowymi.

Powołane przepisy dają podstawę do wszczęcia i natychmiastowego zawieszenia postępowania karnego skarbowego tylko po to, aby organ podatkowy „kupił czas” na ustalenie zaległości podatkowej, unikając tym samym skutków swojej bezczynności, trwającej kilka lat.

Dotychczasowe orzecznictwo co do omawianej kwestii było rozbieżne.

W wyroku z dnia 19 czerwca 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie III SA/Wa 103/20, stwierdził, że co do zasady w zakresie kognicji sądów administracyjnych nie mieści się kontrola zasadności wszczęcia i prawidłowości prowadzenia postępowania przygotowawczego postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe. Innymi słowy, przepisy procedury karnej pozostają poza kognicją sądów administracyjnych, w związku z czym nie są one uprawnione do badania zasadności wszczęcia postępowania karnego skarbowego. W konsekwencji, wydanie postanowienia w tym przedmiocie automatycznie powoduje przerwanie (zawieszenie) biegu przedawnienia zobowiązania podatkowego, niezależnie od tego, czy wszczęcie takiego postępowania miało jakiekolwiek podstawy.

Ten sam Sąd, w wyroku z 5 marca 2020 r., III SA/Wa 121/20, zajął zgoła odmienne stanowisko. W uzasadnieniu tego orzeczenia stwierdzono że: „zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania w związku ze wszczęciem postępowania karnoskarbowego nie jest celem, lecz skutkiem legalnego, zasadnego wszczęcia takiego postępowania. Nie można w państwie prawa tolerować sytuacji, w której organy postępowania karnoskarbowego będą instrumentalnie wszczynać takie postępowanie tylko po to, aby na gruncie procesu podatkowego osiągnąć stan zawieszenia biegu terminu przedawnienia, który to stan, z założenia art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, miał być jedynie właśnie skutkiem, a nie celem wszczynania postępowań karnych. (…) Skoro Ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia (…), to należy respektować przesłanki zaistnienia przedawnienia. Wykluczone jest więc nadużywanie prawa karnoskarbowego do celów niezgodnych z przepisami dotyczącymi przedawnienia zobowiązań podatkowych. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania wystąpić może tylko w razie rzeczywistego, uzasadnionego wszczęcia postępowania karnoskarbowego. Nie można przyjąć skutecznego zawieszenia biegu terminu przedawnienia, jeśli wszczęcie postępowania karnoskarbowego nastąpiło jedynie pod pretekstem zaistnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa, a w prawdziwym celu uzyskania stanu zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

W powołanej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny opowiedział się za drugim stanowiskiem. Sądy administracyjne, w ramach kontroli legalności decyzji organów podatkowych, są uprawnione do badania zasadności wszczynania postępowań karnoskarbowych, co automatycznie oznacza, że postępowania te nie mogą być instrumentalnie traktowane jako podstawa do przedłużania terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych.

Brak możliwości zapoznania się z uzasadnieniem uchwały uniemożliwia jej szczegółową ocenę, choć jej sentencja zasługuje bezapelacyjnie na aprobatę. Już w tym momencie można jednak pokusić się o następujące spostrzeżenia.

Po pierwsze, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym co do zasady jedynym kryterium tej kontroli jest zgodność z prawem. Jaka zatem jest normatywna podstawa tej kontroli w analizowanej sprawie? W ocenie piszącego te słowa jest nią treść art. 303 kodeksu postępowania karnego, który na mocy art. 113 § 1 kodeksu karnego skarbowego, odpowiednio stosuje się w postępowaniu karnym skarbowym.

Zgodnie z powołanym przepisem, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, wydaje się z urzędu lub na skutek zawiadomienia o przestępstwie postanowienie o wszczęciu śledztwa, w którym określa się czyn będący przedmiotem postępowania oraz jego kwalifikację prawną.

Postępowanie karne jest jedną z najbardziej drastycznych form ingerencji państwa w sferę wolności i praw obywatela. Ingerencja ta musi mieć zatem uzasadnione podstawy.  To, że przepis ten jest zaliczany do tradycyjnie pojmowanego prawa karnego, w niczym nie zmienia tego, że wszczęcie postępowania karnego skarbowego bezpośrednio ingeruje w sferę stosunków prawnopodatkowych, które są poddane kontroli sądów administracyjnych. System prawny stanowi całość, dlatego też schematyzm klasyfikacji poszczególnych norm prawnych absolutnie nie zasługuje na akceptację.

Po drugie, nieodparcie nasuwa się analogia do identycznego problemu na gruncie dochodzenia roszczeń cywilnoprawnych. Od wielu lat nie ma praktycznie wątpliwości, że zawezwanie do próby ugodowej jest czynnością przerywającą bieg przedawnienia roszczeń jedynie wówczas, jeżeli w okolicznościach stanu faktycznego zaistnieje podstawa do oceny, że czynność tę przedsięwzięto bezpośrednio w celu dochodzenia tego roszczenia, a nie tylko dla stworzenia sobie formalnej podstawy dochodzenia tych roszczeń w przyszłości (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2017 r., V CSK 204/16). Stanowisko to sprowadza się do stwierdzenia, że złożenie wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, w sytuacji, gdy (z jakichkolwiek przyczyn) zawarcie ugody nie jest możliwe, stanowi nadużycie prawa i jako takie nie zasługuje na ochronę prawną.

Wydaje się zatem, że nadużycie prawa jest możliwe również w sferze stosunków administracyjnoprawnych. Co więcej, takiego nadużycia może dopuścić się nie tylko obywatel, ale również organ władzy publicznej….

Z uwagi na wagę tematu (w szczególności w zakresie wpływu na zakończone postępowania podatkowe oraz postępowania w tym zakresie w toku), wrócimy do niego niezwłocznie po opublikowaniu uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego.