W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Korzystając z naszej strony akceptujesz zasady Polityki Cookie.
  • WYROK SĄDU NAJWYŻSZEGO Z 15 STYCZNIA 2020 (III PK 206/18) – jak należy rozumieć wspólnie uzgodnione stanowisko reprezentatywnych zakładowych organizacji?
Artykuł:

WYROK SĄDU NAJWYŻSZEGO Z 15 STYCZNIA 2020 (III PK 206/18) – jak należy rozumieć wspólnie uzgodnione stanowisko reprezentatywnych zakładowych organizacji?

29 kwietnia 2021

Małgorzata Mędrala , Radca Prawny, Doktor Nauk Prawnych |

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 stycznia 2020 r. (III PK 206/18) zbadał zagadnienie wspólnie uzgodnionego stanowiska reprezentatywnych organizacji związkowych w przypadku wprowadzania przez pracodawcę zmian do regulaminu wynagradzania i kompleksowo przeanalizował w tym kontekście zarówno wykładnię oświadczeń woli, jak i potrzebę dochowania wymogów wynikających z ustawy o związkach zawodowych i ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych

 

Stan faktyczny

 

U źródła przedstawionego rozstrzygnięcia stanął spór, który wywiązał się pomiędzy Zakładową Organizacja Związkowa OZZ Pielęgniarek i Położnych przy Samodzielnym Publicznym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w M. oraz Komisją Zakładowa NSZZ S. przy Samodzielnym Publicznym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w M. (dalej również jako: „organizacje związkowe”, „powódki”) wniosły o zobowiązanie pozwanego Samodzielnego Publicznego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w M. (dalej jako: „Szpital” lub „Pozwany”).

 

Wyrokiem z 9 marca 2012 r. Sąd Okręgowy nakazał przekazać Pozwanemu kwotę 1.336.644,50 zł na rzecz Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych (dalej jako: „ZFŚS” lub „Fundusz”) Samodzielnego Publicznego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w M.. Wyrok stał się prawomocny. Po około roku, Szpital wystąpił do zakładowych związków zawodowych z propozycją zawarcia ugody w przedmiocie rozłożenia spłaty zaległości na ZFŚS na raty, z terminem ostatniej płatności w 2018 r. oraz z prośbą o wyrażenie zgody na niedokonywanie odpisów na fundusz w latach 2013–2014. Prośbę motywował trudną sytuacją finansową Szpitala i podniósł, że dokonanie jednorazowej spłaty spowodowałoby uniemożliwienie prowadzenia działalności statutowej i doprowadziłoby jednostkę do upadłości.

 

W odpowiedzi organizacje związkowe poinformowały, że z uwagi na brak możliwości prawnej nie wyrażają zgody na niedokonywanie odpisów w latach 2013–2014, natomiast zaproponowały podjęcie rozmów w sprawie propozycji układu ratalnego. Następnie organizacje związkowe przedstawiły Szpitalowi projekt porozumienia w przedmiocie uregulowania zaległości z tytułu przekazania środków na ZFŚS, co nie spotkało się z akceptacją Pozwanego, który podniósł, że przedstawiona propozycja wykracza poza możliwości finansowe szpitala. Pozwany podkreślił, że w sytuacji zadłużenia na kwotę 32 000 000 zł i przy kosztach bieżącej działalności nie jest w stanie realizować proponowanego układu ratalnego, przy jednoczesnym dokonywaniu bieżącego odpisu na ZFŚS.

 

W tej sytuacji, Szpital przedstawił organizacjom związkowym kolejny projekt porozumienia, w którym zaproponował rozłożenie płatności zaległych środków na fundusz na dziewięć rocznych rat oraz ponownie wniósł o wyrażenie zgody przez związki na niedokonywanie odpisów na ZFŚS w latach 2013–2014, organizacje związkowe ponownie jednak odmówiły wyrażenia zgody na taki wariant i zasugerowały w tej kwestii konsultacje z Urzędem Marszałkowskim.

 

W Urzędzie Wojewódzkim odbyło się kilka spotkań przedstawicieli organizacji związkowych, Urzędu Marszałkowskiego oraz Pozwanego celem przedstawienia sytuacji finansowej Szpitala i dojścia do kompromisu. W toku spotkań, 30 maja 2014 r. zostały wynegocjowane warunki porozumienia (dalej jako: „porozumienie”, „przedmiotowe porozumienie”) zgodnie z którymi m.in.:

 

  • Zarząd Województwa miał wyrazić zgodę na zaciągnięcie przez Szpital zobowiązania w postaci długoterminowego kredytu bankowego;

 

  • Szpital zobowiązał się do przekazania zaległych środków na rzecz Funduszu w wysokości określonej na dzień podpisania porozumienia;

 

  • związki zawodowe w § 5 porozumienia zobowiązały się w dniu otrzymania potwierdzenia przekazania środków na konto ZFŚS podpisać z pracodawcą porozumienie o nietworzeniu ZFŚS na lata 2015­–2016 z możliwością negocjacji wydłużenia tego okresu na lata kolejne;

 

  • porozumienie miało zostać (zgodnie z § 7) podane do wiadomości pracowników w terminie trzech dni od jego podpisania, w sposób przyjęty w szpitalu, a następnie postanowienia porozumienia wprowadzone zostaną do obowiązującego w szpitalu regulaminu wynagradzania zgodnie postanowieniami art. 3 ust. 3b ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (dalej jako: „Ustawa o ZFŚS”).

 

10 czerwca 2014 r. Marszałek Województwa podpisała przedmiotowe porozumienie. Z uwagi na fakt, że przedstawiciele związków zawodowych nie dysponowali pieczęciami w dniu spotkania, w późniejszym czasie mieli złożyć podpisy wraz z pieczęciami. Przedstawiciele niereprezentatywnych związków zawodowych złożyli takie podpisy wraz z pieczęciami. Na drugi dzień powódki odmówiły przystawienia pieczęci i złożenia kolejnego podpisu. Miało to miejsce po tym, jak pracownicy pozwanego dowiedzieli się o zawartym porozumieniu, co spotkało się z krytyką z ich strony. W następstwie zawarcia porozumienia Pozwany uzyskał kredyt i przekazał na rzecz funduszu kwotę określoną w § 1 ust. 1 porozumienia. Pozwany zorganizował spotkanie z powódkami, które kategorycznie odmówiły zawarcia kolejnego porozumienia.

 

Pozwem z 22 grudnia 2016 r. powódki wniosły o zobowiązanie Pozwanego do przekazania na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych odpisów za 2015 i 2016 rok.

 

Stanowisko Sądu I Instancji

 

Wyrokiem z 7 grudnia 2017 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Sąd I instancji stwierdził, że w okolicznościach sprawy doszło do przyjęcia postanowień porozumienia. Sąd wskazał, iż przedmiotowy dokument został zaparafowany na każdej stronie przez przedstawicieli wymienionych w nim podmiotów. Uznał, że zaparafowanie oznaczało akceptację treści dokumentu przez przedstawicieli organizacji związkowych. Sąd zwrócił uwagę, że powódki były w stanie rozpoznać swoje podpisy, również dla świadków rozpoznanie, kto zaparafował porozumienie, pomimo upływu znacznego czasu od sporządzenia dokumentu, nie stanowiło problemu. Sąd zwrócił uwagę na okoliczności podpisania tego porozumienia – zadłużenie szpitala oraz że parafy zostały złożone po długotrwałych konsultacjach, w wyniku których na żądanie związków zawodowych zmieniana była treść dokumentu, co potwierdza, że składając parafy, powódki zaakceptowały zawarte w nim postanowienia, gdyby się z nimi bowiem nie zgadzały, w dalszym ciągu prowadziłyby negocjacje albo stanowczo odmówiły jego zaparafowania. Sąd wskazał, że zgoda powódek na porozumienie miała stanowić wyraz akceptacji wniosku pozwanego co do nietworzenia ZFŚS na lata 2015–2016. W ocenie Sądu okoliczności sprawy świadczyły o tym, że uzgodnione stanowisko było jednoznaczne: pozwany dokonuje zapłaty zaległych świadczeń, powódki wyrażają zgodę na nietworzenie ZFŚS na lata 2015–2016. Kwestia dotycząca zawarcia kolejnego porozumienia nie miała żadnego znaczenia, ponieważ zamiar powódek i pozwanego był jasny, a kolejne porozumienie stanowiłoby jedynie czynność techniczną.

Sąd wyjaśnił przy tym, że w doktrynie wskazuje się, że uzgodnienie nie jest tożsame z porozumieniem, ponieważ wyrażenie zgody przez związek zawodowy na ustalenie regulaminu wynagradzania o określonej treści jest aktem prawnym jednostronnym związku. Uzyskanie zgody określonego podmiotu prawnego na dokonanie czynności prawnej przez inny podmiot polega w systemie prawa na tym, że podmiot, który ma wyrazić zgodę, przedstawia w tym zakresie swoje stanowisko w sposób przewidziany w przepisach regulujących sposób jego reprezentacji na zewnątrz. W ocenie sądu I instancji oświadczenia osób reprezentujących związki zawodowe polegające na akceptacji treści dokumentu nie mogą zostać uznane za dokonanie czynności prawnej, ponieważ nie kreują żadnego stosunku prawnego pomiędzy związkami zawodowymi a innym podmiotem. Oświadczenie złożone przez powódki miało charakter wymaganego ustawą uzgodnienia. Nie zmienia tego fakt, że przedmiotowy dokument został określony jak porozumienie, de facto zawierał on bowiem uzgodnienia organizacji związkowych pracodawcy co do tworzenia funduszu. Zdaniem SO uzgodnienie stanowi wyłącznie wyraz wiążącej opinii. Zatem mając na uwadze, że uzgodnienie nie stanowi czynności prawnej, sąd uznał, że dla reprezentacji związku zawodowego wystarcza podpis przewodniczącego.

Apelacja powódek

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódek, powołując się na wykładnię oświadczeń woli. Zdaniem SA nie sposób było podzielić stanowiska powódek, że zebrany materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, iż parafowanie przez strony porozumienia oznaczało jedynie zapoznanie się z treścią dokumentu, nie było zaś przejawem złożenia określonego oświadczenia woli. Sąd II instancji wskazał, że zgodnie z treścią art. 78 § 1 k.c., w brzmieniu obowiązującym w czasie zawarcia porozumienia, do zachowania pisemnej formy czynności prawnej wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. W obowiązującym ustawodawstwie nie ma wyraźnego wskazania, jaka ma być treść podpisu i w jaki sposób ma być on wykonany. Jednak ze stanowiska judykatury i piśmiennictwa wynika, iż podpis może być skrócony, nie musi być czytelny, zatem pominięcie w nim pewnych liter nie musi świadczyć o podpisaniu się innym nazwiskiem, a jedynie o skorzystaniu z dopuszczalnej i stosowanej praktyki złożenia własnoręcznego podpisu w sposób skrócony, za pomocą techniki oddającej indywidualne cechy piszącego. Pomijanie pewnych liter, zwłaszcza samej końcówki nazwiska, jest w praktyce obrotu prawnego powszechne. W konsekwencji minimum wymagań koniecznych do uznania znaku pisarskiego za podpis stanowi to, by umożliwiał identyfikację autora, przynajmniej według takich kryteriów jak cechy indywidualne i niepowtarzalne. W świetle przywołanych rozważań prawnych oraz niekwestionowania przez powódki faktu własnoręcznego nakreślenia przez nie paraf na porozumieniu przyjęto, że porozumienie to zostało zawarte w formie pisemnej, pomimo braku na porozumieniu czytelnych (zawierających imię i nazwisko) podpisów powódek.

Ponadto, z uwagi na okoliczność, że porozumienie zostało sporządzone w trzech jednobrzmiących egzemplarzach, którego odpis otrzymała każda ze stron porozumienia, należało dojść do wniosku, że wobec wymiany dokumentów porozumienie w rzeczywistości zostało skutecznie zawarte przez strony. Dokonując wykładni oświadczeń stron zawartych w porozumieniu, Sąd II instancji stwierdził, że ostatecznie w wyniku negocjacji strony ustaliły i podpisały porozumienie, na mocy którego ustalono nie tylko harmonogram spłat dotychczasowych zobowiązań pozwanego względem ZFŚS, ale także, że w latach 2015–2016 pozwany nie będzie dokonywał odpisów na ten cel. Analizując porozumienie w kontekście jego celu (jakim było uzyskanie gwarancji spłaty zaległości względem ZFŚS), sąd wskazał, że do zawarcia porozumienia nie doszłoby, gdyby powódki nie zrezygnowały – chociażby terminowo – z odprowadzania odpisów na ZFŚS.

Orzeczenie Sądu Najwyższego

SN rozpatrując skargę kasacyjną powódek, przychylił się do rozważań poczynionych przez Sąd I i II Instancji, jednak w swoim uzasadnieniu racji w sporze po stronie pozwanego, poszedł jeszcze dalej.

SN na wstępie podkreślił, że dla podważenia zaskarżonego wyroku nie wystarczy negowanie przez powódki udzielenia zgody na porozumienie (w tym na niedokonywanie przez pozwanego pracodawcę odpisów na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w latach 2015-2016), bowiem w ustalonym stanie faktycznym nawet odmowa podpisania przez skarżące porozumienia, nie byłaby wystarczająca dla zablokowania decyzji pracodawcy o nieutworzeniu Funduszu Świadczeń Socjalnych za wskazane lata.

Zgodnie z art. 4 ustawy o ZFŚS, u pracodawców, o których mowa w art. 3 ust. 1, układ zbiorowy pracy może dowolnie kształtować wysokość odpisu na fundusz; może również postanawiać, że fundusz nie będzie tworzony (ust. 1). U pracodawców należących do wskazanej grupy, których pracownicy nie są objęci układem zbiorowym pracy, postanowienia w sprawach opisanych wyżej może zaś zawierać regulamin wynagradzania (ust. 2). Na mocy tych uregulowań istnieje obowiązek zawarcia w regulaminie wynagradzania postanowienia o nieutworzenia funduszu. Zgodnie z art. 772 § 4 k.p., regulamin wynagradzania ustala pracodawca; jeżeli u danego pracodawcy działa zakładowa organizacja związkowa, pracodawca uzgadnia z nią regulamin wynagradzania. Gdy u pracodawcy (tak jak u pozwanego) działa więcej niż jedna zakładowa organizacja związkowa, to wówczas, zgodnie z art. 30 ust. 4 i 5 ustawy o związkach zawodowych (w brzmieniu obowiązującym w okresie, którego dotyczył spór), wszystkie zakładowe organizacje albo organizacje reprezentatywne w rozumieniu art. 24125a k.p. powinny przedstawić pracodawcy wspólnie uzgodnione stanowisko w terminie 30 dni, a w razie niedochowania tego terminu, to pracodawca sam ustala treść regulaminu po rozpatrzeniu odrębnych stanowisk zakładowych organizacji związkowych. W wypadku zaś gdy organizacje związkowe przedstawią wspólne negatywne stanowisko, regulamin wynagradzania nie może być przez pracodawcę ustalony.

W ocenie SN, art. 30 ust. 5 ustawy o związkach zawodowych stanowi doprecyzowanie przewidzianej w art. 772 § 4 k.p. zasady uzgadniania przez pracodawcę regulaminu wynagradzania z zakładową organizacją związkową, gdy działa u niego więcej zakładowych organizacji związkowych, z opcją dopuszczającą ustalenie go samodzielnie przez pracodawcę wobec braku "wspólnie uzgodnionego stanowiska" organizacji związkowych, który to termin jest w orzecznictwie definiowany jako: zgodne stanowisko ustalone uprzednio przez przedstawicieli wszystkich zakładowych organizacji związkowych albo przynajmniej organizacji reprezentatywnych, tożsame co do treści i zawarte w jednym piśmie adresowanym do pracodawcy, a nie o stanowiska odrębnie i samodzielnie zajęte przez poszczególne organizacje związkowe.

W tym kontekście SN przyjął, że ustalenie i przedstawienie wspólnego stanowiska przez działające u danego pracodawcy organizacje związkowe muszą poprzedzać co najmniej uzgodnienia dokonywane przez przedstawicieli tych organizacji związkowych, np. ich przewodniczących. Zgodnie natomiast z okolicznościami faktycznymi, Przewodniczące powodowych organizacji związkowych, po uzgodnieniu treści dokumentu porozumienia, złożyły na nim parafy "w celu zawarcia porozumienia", a z uwagi na brak stosownych pieczęci miały w późniejszym czasie złożyć pod nim podpisy. Następnego dnia jednak odmówiły złożenia podpisów opatrzonych stosownymi pieczęciami na tym dokumencie, co w ocenie Sądu nie wypełniło warunków nałożonych na organizacje związkowe, od których wymagane jest, po pierwsze, ustalenie wspólnego stanowiska w drodze porozumienia (między tymi organizacjami), po drugie, przedstawienie go pracodawcy w terminie 30 dni. Ponadto, zachowanie powodowych organizacji wywołało u pozostałych stron porozumienia przeświadczenie o tym, że organizacje te wyraziły zgodę na przestawioną propozycję, czego wyrazem było złożenie paraf na dokumencie. Zatem pozwany nie był świadomy odmiennego stanowiska skarżących, twierdzących, że złożenie paraf było jedynie wyrazem zapoznania się z propozycją pracodawcy a składające parafy przewodniczące zakładowych organizacji związkowych nie były upoważnione do działania w imieniu związków.

SN zwrócił przy tym uwagę na zasadę lojalności w dialogu między partnerami społecznymi, która tym bardziej wymagała przedstawienia pracodawcy jednoznacznego, wspólnie uzgodnionego negatywnego stanowiska, zgodnie z wymaganiami art. 35 ust. 4 i 5 ustawy o związkach zawodowych, czego nie uczyniono w ustawowym terminie 30 dni. Na marginesie tych rozważań, Sąd zauważył też, że przedstawienie tego rodzaju stanowiska spowodowałoby negatywne skutki w postaci braku środków na dokonanie zaległych wpłat na ZFŚS (brak zgody na zaciągnięcie kredytu), a ich uniknięcie było w interesie skarżących. Ukierunkowana tym interesem taktyka skarżących doprowadziła do nieprzedstawienia jednoznacznego wspólnego stanowiska, negatywnego wobec propozycji pracodawcy czasowego zaniechania dokonywania odpisów na ZFŚS.

Konkludując poczynione wnioski, Sąd jednoznacznie stwierdził, że nawet jeśli zgodnie z twierdzeniem skarżących, powodowe organizacje związkowe nie zgodziły się w dniu 30 maja 2014 r. na niedokonywanie w latach 2015-2016 odpisów na ZFŚS, to również nie złożyły wobec pracodawcy w ustawowym terminie wspólnie uzgodnionego negatywnego stanowiska co do przedstawionej propozycji. W związku z tym dodatkowo traci na znaczeniu to, czy powodowe organizacje związkowe zaakceptowały propozycję pracodawcy przedstawioną w dokumencie z dnia 30 maja 2014 r. Przyjąwszy bowiem, że dokument ten nie ma mocy wiążącej z uwagi na wskazywane w skardze kasacyjnej wadliwości, to w okolicznościach niniejszej sprawy nie sposób było przyjąć, że pozwanemu pracodawcy przedstawione zostało w ustawowym terminie wspólnie uzgodnione negatywne stanowisko powodowych organizacji związkowych.